Cuba betreedt een nieuwe crisisfase – een fase die minder aanvoelt als een recessie en meer als een langzame ontrafeling.
Het eiland heeft decennialang te lijden gehad onder economische tegenspoed, politieke isolatie en externe druk. Maar wat er nu gebeurt, is anders in zowel intensiteit als gevolgen. Stroomuitval is wijdverspreid. Brandstoftekorten leggen het transport lam. Het toerisme – een van de laatste economische pijlers van het land – wankelt onder de druk van reiswaarschuwingen en afnemend vertrouwen.
Dit is geen tijdelijke verstoring. Het is een structurele ineenstorting. En toch is de wereldwijde reactie opvallend terughoudend geweest.
Een toeristische economie op de rand van de afgrond
Toerisme is in Cuba niet zomaar een industrie; het is een overlevingsmechanisme.
De afgelopen tien jaar is er een fragiele maar dynamische particuliere sector omheen ontstaan: door families gerunde pensions, onafhankelijke restaurants, lokale gidsen en chauffeurs. Deze kleine ondernemingen zijn vrijwel volledig afhankelijk van de gestage toestroom van buitenlandse bezoekers. Nu neemt die stroom af.
Naarmate de infrastructuur verzwakt en de onzekerheid toeneemt, aarzelen reizigers. Luchtvaartmaatschappijen passen zich aan. Overheden geven adviezen uit. En de gevolgen verspreiden zich snel door een economie die nauwelijks schokken kan opvangen.
Voor veel Cubanen is het verlies aan inkomsten uit toerisme geen abstract begrip. Het is een directe en persoonlijke kwestie.
Druk zonder einddoel
De kern van Cuba's benarde situatie wordt gevormd door een bekende, maar onopgeloste dynamiek: de relatie met de Verenigde Staten.
Het Amerikaanse beleid heeft decennialang een enorme invloed gehad op de economische realiteit van Cuba. Sancties, beperkingen en financiële barrières hebben het vermogen van het eiland om toegang te krijgen tot kapitaal, energie en de wereldmarkten beperkt.
Minder duidelijk is de strategische doelstelling vandaag. Is het doel om hervormingen door middel van druk af te dwingen? Om voor onbepaalde tijd te isoleren? Of om te wachten tot interne omstandigheden verandering afdwingen?
Het ontbreken van een duidelijk geformuleerd einddoel heeft een vacuüm gecreëerd, dat steeds meer wordt opgevuld door speculaties dat de huidige koers niet bedoeld is om Cuba te stabiliseren, maar om de grenzen van het land te testen.
Interventie of uitval?
Het is zeer onwaarschijnlijk dat de Verenigde Staten een directe militaire interventie in Cuba zouden overwegen. De geopolitieke kosten zouden onbetaalbaar zijn en de internationale tegenreactie aanzienlijk.
Maar macht manifesteert zich niet altijd door middel van geweld.
Er is nog een andere mogelijkheid – minder zichtbaar, maar niet minder ingrijpend: dat de huidige aanpak berust op aanhoudende druk en strategisch geduld, waardoor economische en sociale spanningen zich in de loop der tijd kunnen ophopen.
In dit scenario wordt verandering niet van buitenaf opgelegd. Ze ontstaat van binnenuit, onder omstandigheden die van buitenaf worden bepaald. Voor degenen die het meemaken, maakt dit onderscheid weinig uit.
Een regio die niet luid en duidelijk kan spreken.
De crisis in Cuba speelt zich af in een regio die de ernst van de situatie inziet, maar moeite heeft om er adequaat op te reageren.
Caribische landen delen diepe historische en culturele banden met het eiland. Ze delen ook een gemeenschappelijke economische realiteit: afhankelijkheid van toerisme, waarvan een groot deel afkomstig is uit de Verenigde Staten. Die afhankelijkheid beïnvloedt de diplomatie.
Het openlijk bekritiseren van het Amerikaanse beleid ten aanzien van Cuba brengt risico's met zich mee die weinig regeringen in de regio bereid zijn te nemen. Daardoor wordt bezorgdheid vaak in stilte geuit, of helemaal niet. Die stilte is geen onverschilligheid, maar een beperking.
Geen cavalerie in zicht.
De speculaties over steun van wereldmachten zoals China of Rusland blijven aanhouden, maar de kans op een alomvattend economisch reddingsplan blijft klein.
Beide landen onderhouden strategische relaties met Cuba, maar geen van beide heeft de bereidheid getoond om de benodigde middelen in te zetten om de Cubaanse economie te stabiliseren of de toeristische sector nieuw leven in te blazen. Externe steun, mocht die er komen, zal waarschijnlijk selectief en beperkt zijn, en niet transformatief.
De grenzen van veerkracht
De grootste troef van Cuba is altijd de veerkracht van zijn bevolking geweest. Decennia van tegenspoed hebben een samenleving voortgebracht die bedreven is in aanpassing en overleving.
Maar veerkracht is niet onuitputtelijk. Tegenwoordig zijn er steeds meer tekenen van spanning zichtbaar, vooral onder jongere generaties. De emigratiedruk neemt toe. Particuliere bedrijven worden geconfronteerd met toenemende onzekerheid. Het dagelijks leven wordt gekenmerkt door onvoorspelbaarheid.
De vraag is niet langer of Cubanen ontberingen kunnen doorstaan. De vraag is hoeveel er nog van hen gevraagd kan worden.
Wat volgt
Cuba nadert een kantelpunt.
Als de huidige omstandigheden aanhouden, zullen de gevolgen waarschijnlijk verder reiken dan alleen de economie: toegenomen migratie, grotere sociale druk en een verdere afbrokkeling van juist die sectoren – zoals het toerisme – die voor een zekere mate van stabiliteit hebben gezorgd.
Op dat moment kunnen de keuzes waar externe actoren, met name de Verenigde Staten, voor staan, urgenter en beperkter worden. Betrokkenheid, mocht die er komen, kan later plaatsvinden – onder minder gunstige omstandigheden en met hogere kosten.
Een crisis gemeten in stilte
Wat het meest opvallend is aan de huidige situatie in Cuba, is niet alleen de ernst van de uitdagingen waar het land voor staat, maar ook de relatieve stilte eromheen.
Er zijn geen dramatische krantenkoppen, geen enkele gebeurtenis die wereldwijde aandacht trekt. In plaats daarvan is er een gestage opeenstapeling van druk – economisch, sociaal en menselijk. Maar langzame crises zijn niet minder ingrijpend dan plotselinge crises. En ze negeren, betekent niet dat ze verdwijnen.
De vraag die overblijft
De toekomst van Cuba zal uiteindelijk worden bepaald door een combinatie van interne beslissingen en externe krachten. Maar één vraag staat boven alle andere:
Zal de internationale gemeenschap – onder leiding van de Verenigde Staten – ervoor kiezen om het eiland te helpen stabiliseren voordat de situatie verder verslechtert? Of zal zij haar huidige koers voortzetten en de druk laten oplopen tot verandering onvermijdelijk wordt?
In deze context is nietsdoen niet neutraal. Het is een beleidskeuze. En voor Cuba begint de tijd te dringen.
Laat een bericht achter